Gaziyye-i mahzuraların nagızı(birbirine zıt):
Mucibeyi külliyenin nagızı salibeyi cüziyedir. Misal her insan hayvandır, bazı insan hayvan değildir.
Salibeyi külliyenin nagızı mucibeyi cüziyedir. Misal insandan hiçbir şey hayvan değildir, bazı insan hayvandır.
Mahzurat: tenâguz külliye ve cüziye de iki gaziyye ihtilaf ettikten sonra; mucibeyi külliye ve salibeyi külliye için bazı kere her ikisi de yalancı olursa tahkik eder. Misal insan yazıcıdır, hiçbir insandan yazıcı olmadı.
Mucibeyi cüziye ve salibeyi cüziye için her ikisi de doğru olursa tahkik eder. Misal bazı insan yazıcıdır, bazı insan yazıcı değildir.
Akis: sadıksa sadık,/kezibse kezib olduğu halde sadık ve kezibin bekası ile beraber, mucibeyse mucib/salibeyse salib olduğu hâlde mucibe ve salibenin bekası ile beraber mevzunun mahmul, mahmulun mevzu tasvir olunmasıdır.
Mucibeyi külliye şanı için ne sadık olarak ne de sadık olmayarak mucibeyi külliyeyle Akis olunmaz. Misal her insan hayvandır, her hayvan insandır.
Mucibeyi külliye mucibeyi cüziyeyle Akis olunur. Misal her insan hayvandır, bazı hayvan insandır, muhakkak ki insan ve hayvan ile bir şey vasıflanmış bulunur böyle olunca da bazı hayvan insan olur.
Mucibeyi cüziye, mucibeyi külliye gibi şu delil-i iftiraz yoluyla mucibeyi cüziyeyle akis olunur.
Delil-i iftiraz: bir şahsı muayyen bulunup bunu evveli mahmul ile sonra mevzu ile vasıflamaktır. Misal bazı insan beyazdır.
Salibeyi külliye, salibeyi külliyeyle Akis olunur. Misal bu tırnak içinde ki örnek kendisi için doğru olduğu zaman “insandan her biri taş değildir “, “ her bir taş insan değildir “ örneği doğrudur.
Salibeyi cüziye, salibeyi cüziyeyle Akis olunmaz. Bazı hayvanlar insandır, bazı insanlar hayvan değildir
©urtekin_34
U